كرد . اين حمله شايد از مواريث جنگهاى ازبكان با شاه طهماسپ اول باشد ، نه اينكه مقدمه‌اى براى تهاجمات بعدى آنها كه در سطح وسيعى صورت گرفت . وضعيت در غرب ايران بسيار جدى بود . با اينكه عثمانيان در سال 1571 م . در نبرد لپانتو ( Lepanto ) از دون ژوان اطريشى شكست خوردند و اين شكست نقطه عطفى در تاريخ امپراتورى تركان بود و نيز گواينكه همين شكست از علائم انحطاط امپراتورى آنها برشمرده مىشد ( و شايد هم عامل اصلى حمله آنها به شرق به منظور جبران شكست غرب باشد « 1 » ) ولى بهرحال اين امپراتورى هنوز از بزرگترين خطرات و تهديدهاى صفويان بود ، به همان مايه كه قدرت و يا ضعف شاه صفوى در نوسان اين تهديد مؤثر بود به همان اندازه هم روابط عثمانيان با همسايگان غربى و شمال غربى عاملى عمده در اين نوسان برشمرده مىشد . اوضاع پيچيده و درهمى كه در ايام جلوس محمد خدابنده پيش‌آمد بهترين و مناسب‌ترين موقعيت را در اختيار سلطان مراد سوم ( 1003 - 982 / 95 - 1574 ) قرار داد تا به فكر لشكركشى در بخش شرقى امپراتورى خود بيفتد مخصوصا كه با پذيرش پرداخت خراج از سوى رودولف دوم هابسبورگ ، خيال او از اين سمت امپراتورى راحت شده بود . صدر اعظم او محمد صوقللو كه متمايل به پيشنهاد ايران براى حفظ وفادارى به پيمان آماسيا بود ، نتوانست سلطان را قانع سازد ؛ سلطان مهياى جنگ بود . يك سلسله از شورشهاى موجود در مرز ايران بين كردها و در شروان ، نزاع بين شاهزادگان گرجى ( - برخى به تركان و بعضى به ايرانيان متمايل بودند - ) نقشه‌هاى تركان را قابل اجرا مىكرد . همين قبايل به احتمال زياد نگران رويارويى جديد سپاه عثمانى و صفوى بوده‌اند : در بعضى موارد اطلاعاتى در دست است كه حكام ترك مجاور با دستوراتى كه از بالا داشته‌اند مأمور ايجاد دلشوره و آشفتگى در بين آنها بوده‌اند « 2 » . جنگ ايران و تركان ( 98 - 986 / 90 - 1578 ) از طرف باب عالى با گسيل سومين وزير سلطان مصطفى پاشا معروف به لالاپاشا شروع شد . او در گرجستان به موفقيتها و پيروزيهايى رسيد و حتى سپاه ايران را در درياچه چيلدير ( حدود سى ميلى شمال قارص ) شكست داد و به شروان حمله برد ولى رخنه و نفوذ او به ايران موجب هزيمتش شد . با اينكه خان كريمه نيز يك نيروى كمكى به شروان گسيل داشت ولى چندان هوده‌اى نگرفت چون صفويان با همه تلفات قابل اعتنا ، مهاجمان را عقب راندند و آنها بالاجبار عقب‌نشينى كردند . مع‌الوصف فرماندهان نظامى ديگر عثمانى در عمليات خود پيروز بودند و نتيجه اين شد كه ايران در منطقه ماوراى قفقاز و نيز

--> ( 1 ) - يك نظر جديد : رويمر ، Niedergang ، ص 90 . ( 2 ) - مينادوئى ، ص 25 ، ميچلى ، در Relazioni Ambasciatori Vendti al Senato ، چاپ 1 . آلبيرى ، سرى IIIa جلد 2 ، ( فلورانس ، 1844 م . ) ، ص 261 .